(Ağın, Fethi Gemuhluoğlu, Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu, Elmas Yıldırım)
Ağın
İlkokul yıllarındayken biz öğrencilere Elâzığ’ın ilçelerini ezberletmişlerdi: Ağın, Alacakaya, Arıcak, Baskil, Karakoçan, Keban, Kovancılar, Maden, Palu, Sivrice. Merkez dışında on ilçemiz var ve bunu öğrendik. Gönül isterdi ki yetkililerin o zamanki imkânlar nispetince öğrencilere kendi illerini ve ilçelerini gezdirme imkânı olsaydı; maalesef sadece ezberledik, o kadar.
Bu arada, burada peşinen söylemek gerekirse, sık sık gündem olan "il olacak, ilçe olacak" tartışmalarından ziyade, 2026 yılında yani günümüzde hâlâ devletin imkânlarından uzak köylerimiz ve ilçelerimiz varsa, gerçek manada onların durumları değerlendirilmelidir. İmkânların mümkün olmadığı yerde İstanbul’a bağlı olsan ne çıkar?
Bende yakın diye öteden beri gezmediğim ilçelerden biri Ağın’dı. Neyse ki bugünlerde bizzat gezip görme fırsatı bulabildim. Ağınlı olarak okuduğum, duyduğum ve tanıdığım bazı kıymetli simalar var: Abdullah Lütfi (Tahtasız Hoca), İrfan Fethi Gemuhluoğlu, Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu, Bedrettin Keleştimur, Hasan Ergün Yılmaz (Dayıhan), Şerif Aydemir ve Günerkan Aydoğmuş...
Gezimize yağmurlu bir günde, yağmurun devam ettiği bir saatte Yazar, Şair Bedrettin Keleştimur ile Ağın merkeze doğru giderken başladık. Yolda Ağın’a dair sohbetlerin ardından ilçe merkezinde bulunan Camii Kebir’i (1764-1765) gördük. Güzel bir mimariye sahipti, lakin kapısı kilitli olduğu için içerisini görme fırsatım olmadı. Yanında bulunan çınar ağacının heybetli görünüşü de oldukça dikkat çekiciydi. Cami ve çınar ağacının fotoğrafını çekmeye kalkıştığınızda ise park halindeki araçlar kadraja giriyor. Ardından Ekrem İspir Konağı’nı gördük. Konağın dış yapısının yanı sıra içinde var olan eşyalar da oldukça dikkat çekiciydi; sandalyeler, dolaplar, eski bir fotoğraf makinesi… Ağın çıkış yönüne doğru ise taş duvarlı, üç katlı tarihi bir evle ilk defa burada karşılaşmış oldum.
Ağın merkezde gezinirken o an, kendisini tanımadığım lakin ismini duyduğum, Mehmet Şükrü Baş’ın vefat ettiğini söyledim Bedrettin Keleştimur’a… Kendisine Allahtan rahmet diliyorum.
Ağın’dan Keban’a doğru gelirken, Saraycık köyüne bağlı Konak mezrasında bulunan ve Bedrettin Keleştimur’un büyük dedesi Hacı Mehmet Efendi’ye ait olan tarihi konağa uğradık. Bedrettin Keleştimur, konak hakkında şu bilgileri aktardı:
“Hacı Mehmet Efendi’ye ait olan konağın 1861 yılında yapıldığını biliyoruz. Konakta göze çarpan taş işçiliği, pencere pervazlarındaki ahşap detaylar, odalardaki ahşap oymacılık, divan ve sedirler, şahnişinler insanı adeta farklı bir âleme götürür. Öyle ki Arapgir, Kemaliye ve Ağın evleri arasındaki pek çok benzerlik, bizi ortak ve köklü bir kültür dokusuna ulaştırır. Rahmetli babam anlatırdı: ‘Dedem Hacı Mehmet Efendi’ye ait konağın yapım tarihi 1861’dir.’ Yedi nesil bu tarihi konakta dünyaya gelmiştir. Bu konakta kimler ağırlanmadı ki... Harput’ta medfun İmam Efendi Hazretleri her yıl konağın misafiri olurlardı. Dönemin aksaçlıları, bilge kişileri, alimleri ve devlet adamları da buradaydı. Konak iki bölümden meydana gelmektedir: Selamlık ve haremlik bölümü. Selamlık bölümü tamamen dışarıdan gelen misafirleri ağırlamak içindir. Çemişgezek, Arapgir, Kemaliye, Ağın ve çevreden birçok insan burada ağırlanmış, derin sohbetlerde bulunmuşlardır.”
Fethi Gemuhluoğlu
Ağın deyince tabi hafızamıza İrfan Fethi Gemuhluoğlu da gelir. Fethi Gemuhluoğlu hakkında bugüne kadar birçok biyografi kitabı yayımlandı. Onun hafızamda yer eden en güzel sözlerinden biri şudur: “Dost, göze sezdirmeden gözyaşı silendir.” Ayrıca kendisini tanıyan insanlar hatıra veya otobiyografi türünde bir eser kaleme alıyorlarsa onun adını mutlaka anarlar. Benim dikkatimi çeken eserlerden biri de Timaş Yayınları’ndan çıkan, M. Serhan Tayşi’nin Ali Emîrî’nin İzinde adlı kitabıdır. Tayşi, Fethi Gemuhluoğlu’na dair hatıralarına da yer veriyor. Bunlardan bazılarını şimdi aktaracağım:
“Son dönem kültürel ve akademik hayatımızda müstesna bir yeri olan Fethi Ağabey ile, ben, Âmil Çelebioğlu vesilesiyle tanıştım. Sanıyorum 1972 yılıydı. Âmil Bey "Sen tanıyor musun Fethi Ağabey'i?" diye sordu. Tanımıyordum. Hemen kalktık gittik, tanıştık. Fethi Ağabey o zaman, Türk Petrol Vakfı'nın genel sekreteriydi. Vakıf binası da Taksim'deydi.
Fethi Ağabey, ilk tanıştığı herkese aynı şeyi sorarmış: "Hiç âşık oldun mu?" Bu soru, ona göre, karşındakinin karakterini ele veren bir sorumuş. Bana da sordu aynısını. "Aşık olmadan adam olunur mu, âdem olunur mu? Elbette âşık olunur abi," dedim. Tatmin olmadı: "Küçüklük aşkından bahsediyorum, gençken..." Cevap verdim hemen: "Tabii abi, olmaz mı?" Gülümsedi. "Tamam, bu gençte iş var," dedi.
Kendisi bütün gençlerin, ilim talebelerinin hâmiisiydi. Şu andaki camiamızdaki üniversite hocalarının tamamına yakını, Fethi Ağabey'in tezgâhından geçmiştir. Sadece üniversite hocaları değil, ilim ve kültür adamlarının hepsiyle alakası ve muhabbeti vardı. Şimdi milletvekili olan Prof. Dr. Burhan Kuzu, Prof. Dr. Osman Turan, Bahaeddin Karakoç, Cahit Zarifoğlu, Rasim Özdenören, Alaeddin Özdenören, Avni Akyol, Faruk Kadri Timurtaş, Ergün Göze, Muharrem Ergin, Akif İnan, Ahmet Kabaklı, Altan Deliorman, Mustafa Miyasoğlu... ve daha birçok kimselerle Fethi Ağabey, çok yakın bir alaka içindeydi. Bunlardan bazılarını bizzat yetiştiren, burs veren, eğitimlerine yardımcı olan da Fethi Ağabey'dir.
Bütün yumuşak huyluluğuna rağmen, Fethi Ağabey'in kendine has prensipleri, çiğnenmesine izin vermediği kaideleri vardı. Mesela, yanına asla kravatsız kabul etmezdi. "Bekleyeceksin!" derdi. "Yanıma gelecekse mutlaka ütülü olacak. Pantolonun ve gömleğin de mutlaka ütülü olacak. Pantolonun altına koy, ne yapsan yap, ama karşıma böyle çıkma!" derdi. Ayrıca sakallıysan, sakalın bakımlı olacak. Sakalın günlük tıraşı olacaksın. Şimdiki tabirle kirli sakal olmayacak. Gözlüklerinin camı silinmiş olacak. Ayakkabılarının boyasını zaten söylemeye gerek yok. Ayakkabılarını görürse "Paran yoksa al şunu, git boyat," derdi. Eğer çocuğun ihtiyacı varsa, hemen para verip eksiklerini tamamlamasını isterdi. Yanına gelen fakir çocuklara ilk yaptığı şey, onların kılık-kıyafetlerini toparlamak olurdu. Paran imkânı olduğu halde, toplum içine bakımsız çıkanlara kızardı Fethi Ağabey.
Fethi Ağabey, Muzaffer Ozak Hoca'nın dükkânına girdiği zaman, öyle edepli otururdu ki, görenler şaşırırlardı. Ayaklarını mühürler, yani sağ ayağını sol ayağının üzerine koyar, ellerini önünde kavuşturur, başını öne eğer, Muzaffer Hoca'nın yanında. Mecbur kalmadıkça da oturmamaya çalışırdı. Sadece ona karşı değil, bütün manevi derece sahibi zatlara karşı aynı edebi gösterirdi.
Türkiye'nin her tarafından haberi vardı Fethi Ağabey'in. Burs verdiği talebelerle zaten özel olarak ilgilenirdi. Mesela bir dergide makale yayınlayan biri olsa, o makaleyi mutlaka bulur, okur, altını çizer, sonra o çocuk karşısına geldiğinde "Şurada böyle demişsin," diyerek fikir beyan ederdi. Ama hep yüzüne söylerdi, asla arkasından konuşmazdı. Her talebenin her türlü yayınını takip ederdi. İsterse en ücra, adı-sanı duyulmadık yerlerde çıksın. Bir tarihte, Bursa'da bir genç, Melâmî büyükleriyle alakalı, aleyhe bir yazı yazmış. Fethi Ağabey, makaleyi okuyunca "O çocuğu bulun getirin bana," demiş. Çocuk yanına gelince, gayet yumuşak ama etkili konuşmuş: "Evladım, sen başını belaya mı sokmak istiyorsun? Bunlar Azîzân taifesidir, bunlarla uğraşmaya gelmez. Kayıp düşüverirsin. Senin ne üstüne vazife bu mevzu?" Çocuk söylediklerinden vazgeçmiş bu sözler üzerine.” (Ali Emiri'nin İzinde, s. 383-394)
Ayrıca Nisan 2025’te ise Manas Yayıncılık koordinatörü Şener Bulut ile beraber, öğretmenlere yönelik olarak Fethi Gemuhluoğlu’nun oğlu, akademisyen Dr. Ali Gemuhluoğlu tarafından “Yapay Zekâ Çağında Medeniyetimizin Yeniden İnşası” konulu bir sunum gerçekleştirildi. Biz de programa katıldıktan kendisiyle Öğretmenevi’nde sohbet etme imkânı bulduk.
Aslına bakarsanız beni bu kitaba ulaştıran sebep, Ali Emîrî’nin izini sürmemdir. Zira onun Ali Emiri Efendi Kitabı, Muhtar Tevfikoğlu tarafından kaleme alınan biyografisini okuduğumda içimde bir yarım kalmışlık hissi kalmıştı. Zaten yazar da eserde bu çalışmayı daha düzenli ve ayrıntılı bir şekilde yeniden ele alacağını belirtiyor; ne yazık ki ömrü vefa etmemiş.
Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu
Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu’nun ismini ilk duyduğum zamanlar onun Elazığlı olduğuna dair bir bilgim yoktu. 2019 yılı olmalı, Destanlar Burcu adlı şiir kitabını edinmiştim. Ancak kendisini yakından tanıyanlar var; ara ara onlardan Gençosmanoğlu’na dair hatıralar dinlerim. Hem sözlü olarak dinlediğim hem de yazılı kaynaklarda rastladığım için burada “Genç Osman’a” dair bir kıssayı aktarmak isterim:
“Yıl 1638… Kendi gibi yiğit olan Padişah IV. Murat Han, Ordu-yı Hümayun ile …’a gelir ve cuma namazını bizzat kendisi kıldırır. Ardından Ordu-yı Hümayun’a katılmak isteyenlerin gelip yazılmasını ilan eder. Gençler çığ gibi orduya katılmaktadır. IV. Murat Han bu manzaraya çok sevinir ve halka teşekkür eder. Bu arada Genç Osman da orduya yazılmak için müracaat eder fakat yaşının küçüklüğü dolayısıyla orduya alınmaz. Kısa zamanda toplanan ordu Bağdat’a doğru yol alır. Genç Osman ise gizlice orduya karışır. Bağdat’a yaklaşıldığı sırada padişah orduyu denetlemek ister; bir de bakar ki bıyıkları henüz terlememiş bir genç de ordunun safında yer almaktadır.”
Bu hikâyeyi duymayan kalmamıştır. Bazı rivayetlere göre Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu’nun da bu Genç Osman’ın soyundan geldiğini söyleyenler ve yazanlar vardır. Bu hikâye benzerleri başka şehirlere de atfedildiği için en azından kendim için meseleyi kesin bir hükme bağlamadan, hikâyenin nerede geçtiğinden çok taşıdığı anlamdan nasiplenmek bize yeterli.
Elmas Yıldırım
Son olarak; Ağınlı olmamakla birlikte Elazığlı sayılan, aslen Azerbaycanlı olan Elmas Yıldırım hakkında, Enver Aras tarafından kaleme alınan ve Manas Yayınevi’nden çıkan Hazar’dan Hazar’a Elmas Yıldırım adlı kitaptan hareketle sizlere birkaç kısa bilgi aktarmak istiyorum:
“Elmas Yıldırım 25 Mart 1907’de Bakü yakınlarında bulunan, bugün büyük bir kasaba hâline gelen Gala köyünde varlıklı bir ailenin ilk çocuğu olarak doğar. …Bakü’ye 35 km uzaklıkta bulunan Gala köyü sakinlerindendir. Yıldırım, edebî faaliyetlerini Türkiye’ye geldikten sonra da devam ettirir. Başta Ağın olmak üzere görev yaptığı yerlerde, birtakım sosyal faaliyetler tertip eder, kendisi de bu faaliyetlerde rol alır. Elazığ (Ağın)’ın Bey Elması köyünden şair Mehmet Ergönül de Yıldırım’ın Ağın’da nahiye müdürlüğü yaptığı yıllarda kendi evlerinde kiracı olarak oturduğunu söylemektedir.
Van’da 10-15 gün kaldıktan sonra Elazığ’a gelirler. Türkiye Cumhuriyeti, Yıldırım’a kucak açıp sahip çıkar. Bakü’nün Hazar Denizi’ne hasret kalan şairi, Elazığ’ın Hazar Gölü’nün sıcak insanları bağrına basar. Böylece ikinci vatanında pek çok bacı kardeş sahibi olur. Elazığ’da iskân edilen şair için artık hür ve müstakil Türk coğrafyasında yeni bir hayat başlar.
Yıldırım, ‘ilk aşkım’ dediği Türkiye’ye geldikten sonra rahat bir nefes alır. Dili, dini, kökü, arzu ve idealleri bir olan ‘Elazığ gakgoları’ onu samimî bir muhabbetle karşılar. Hazar Gölü şaire, doğup büyüdüğü, çocukluk ve gençlik yıllarını geçirdiği Hazar Denizi’ni hatırlatır. Bunun için sık sık Hazar Gölü’nün sahiline iner, onunla dertleşip hasret gidermeye çalışır. Şairin bu hassasiyetini “Gölcük’le Hasbıhâl” adlı şiirinde görmek mümkündür:
Aç koynunu, uzaktan gelmişim, çok yaslıyım;
Eli, yurdu çalınmış bir garip Kafkas’lıyım.
Elmas Yıldırım, 1934-1935 eğitim öğretim yılında Palu ilçesine bağlı Karaca Bucağı/Karacabağ İlkokulu’nda vekil öğretmenliğe başlar. 1935 yılının sonlarıyla 1936 yılının başlarında Palu’nun Karaçor nahiyesinde, yani 1988’de ilçe yapılan Kovancılar’a bağlı Çaybağı’nda görev yapar. 1936 yılında Elazığ’da iskân memurluğu’nde çalışır.
Yine “Bakü” ve “Susun” adlı şiirlerindeki Elâziz 1935, “Gurbette” başlıklı şiirindeki Elazığ 1936, “Küstüğüm Bahar” adlı şiirindeki Elazığ 1938 ve “Atlantık Şarkısı” adını taşıyan şiirinde geçen Elazığ 1946 tarihleri göz önüne alınırsa şairin aralıklarla 1935-1946 yıllarında Elazığ merkez ve merkez nahiyelerinde görev yaptığı söylenebilir. “Bir Günde Ölen” adlı şiirindeki kayıttan aynı yıl Keban ilçesine tahrirat kâtipliğine gittiğini öğreniyoruz. Buradaki görevi bitince 1939 yılına kadar Palu ilçesinde tahrirat kâtipliği görevinde bulunur. 1940 yılının başlarında, Osmanlılar döneminde Karabegan/Karabegler olarak bilinen, 1960 yılına kadar Palu’ya bağlı olan, bu tarihten sonra Arıcak adını alan ve 1987’de ilçe yapılan şimdiki Arıcak’ta nahiye müdürü olarak görev yapar. Yıldırım’ın Karabegler’de söz konusu yılın başlarında görev yaptığını, onun bir fotoğrafının arkasına kendi el yazısıyla yazıp imzaladığı kayıttan öğreniyoruz.
Yıldırım’ın, Bakü’nün Gala Kendi’nde başlayan dünya hayatı, Malatya’nın Kale bucağında görev yaparken biter. Elmas Yıldırım’ın oğlu şair Aras’ın ifadesine göre böbreklerinden rahatsız olan babası Malatya Devlet Hastahanesi’ne gider. Fakat, yapılabilecek herhangi bir tedavi imkânı olmadığı gerekçesiyle evine gönderilir. 14 Ocak 1952’de Turan hasretiyle nemli olan gözlerini ebedî olarak kapatırken ‘son söz’ olarak en hafif tabirle, ‘komünizme lânet’ diyen şair, Malatya’da kirada oturduğu şimdiki Atatürk (Kışla) Caddesi Turfanda (Çorapçılar) sokağında bulunan evinde vefat eder. Şairin naaşı, Malatya’nın vatanperver gençliğinin omuzlarında taşınarak şimdiki adıyla Sancaktar Kabristanlığı’ndaki ebedî istirahatgâhında toprağa verilir. O dönemde Malatya’da yayınlanan Demokrat Malatya gazetesiyle Gayret gazetesinin kayıtlarına ve şairin 21 Şubat 2007’de vefat eden eşi Ziver Hanımla oğlu Azer Elmas’ın ifadelerine göre, Malatya’nın Sancaktar kabristanlığında toprağa verilen merhumun mezarı bulunamadı.”
Gölcük’le Hasbıhâl
Dalgın, mavi göz gibi, dert andıran dalgalar,
Coştukça, gönül coşar, durma amandır Gölcük.
Çoktan beri kalbimin telleri oynamadı;
Derdim başımdan aşkın, hâlim yamandır Gölcük!
Aç koynunu, uzaktan gelmişim, çok yaslıyım;
Eli, yurdu çalınmış bir garip Kafkas’lıyım;
Zannetme ki, yoksulum, Kür’lüyüm, Aras’lıyım;
Bakü’den ayrılalı yakın zamandır Gölcük.
Dolaşıp Türkistan’ı, İran’ı adım adım,
Kalbimi okşayacak bir belde bulamadım;
Sende mi aksedecek bilmem ki şimdi yadım;
Gönül özge bir aşka belki düşmandır Gölcük.
Yolsuz bir âşık gibi, sanma ki seni buldum,
Ben uzak bir ‘Gökgöl’ün yolunda böyle soldum.
Bu doğrudur, bir dostun yolunda kurban oldum.
Bu, bizim ettiğimiz ahd ü peymandır Gölcük.
Eh... Her bir âşinânın, her bir dostun işi bu,
Kimsede yoktur günah, dünyanın gidişi bu.
Benim de ilk aşkımın fırtınalı kışı bu,
Gönlümde yalnız kalan keskin imandır Gölcük.
(Hazar Gölü/Elazığ) 1934]
